علائم سکته مغزی چیست؟ نشانه هایی که باید به آنها توجه کرد

سکته مغزی یکی از مهم‌ترین اورژانس‌های پزشکی است که در آن هر دقیقه تأخیر می‌تواند باعث آسیب بیشتر به بافت مغز شود. به همین دلیل، شناخت علائم سکته مغزی و توجه سریع به نشانه‌های هشداردهنده، نقش بسیار مهمی در نجات جان بیمار و کاهش عوارض جدی دارد. بسیاری از شایع‌ترین علائم سکته مغزی به‌صورت ناگهانی ظاهر می‌شوند؛ مانند ضعف یک سمت بدن، اختلال در گفتار، افتادگی صورت یا مشکلات بینایی. این علائم ممکن است به شکل علائم سکته مغزی خفیف یا حتی علائم سکته مغزی خاموش بروز کنند که تشخیص آن‌ها را دشوارتر می‌کند. آشنایی با این نشانه‌ها کمک می‌کند تا فرد در زمان مناسب برای دریافت کمک پزشکی اقدام کند.

سکته مغزی چیست؛ آشنایی با یکی از مهم‌ترین اورژانس‌های پزشکی

سکته مغزی یک وضعیت اورژانسی پزشکی بسیار جدی است و زمانی رخ می‌دهد که روند خون‌رسانی به بخشی از مغز قطع یا مختل می‌شود. این اختلال معمولاً به دنبال انسداد یا پارگی یکی از رگ‌های خونی مغز اتفاق می‌افتد. در حالت انسداد، خون کافی و اکسیژن به سلول‌های مغزی نمی‌رسد و در حالت خونریزی، آسیب سلول‌های مغزی به دلیل فشار و فقدان اکسیژن رخ می‌دهد.

در نتیجه این کاهش یا توقف جریان خون، سلول‌های مغزی به سرعت آسیب می‌بینند یا می‌میرند که این موضوع می‌تواند منجر به بروز مشکلات جدی در عملکرد بدن، از جمله ضعف یا بی‌حسی ناگهانی در یک سمت بدن، اختلال در صحبت کردن یا فهم زبان، تغییرات بینایی، سردرگمی و حتی کما شود. در موارد شدید، علائم مرگ بعد از سکته مغزی نیز ممکن است مشاهده شود. به همین دلیل تشخیص سریع و مراجعه فوری به مراکز درمانی اهمیت حیاتی دارد.

انواع سکته مغزی؛ بررسی سه نوع اصلی این بیماری

سکته مغزی یکی از مهم‌ترین علل ناتوانی و مرگ در جهان است و شناخت انواع مختلف آن نقش کلیدی در تشخیص به‌موقع، انتخاب درمان مناسب و پیشگیری از عوارض طولانی‌مدت دارد. بخشی از روند درمان و توان‌بخشی می‌تواند شامل کار درمانی در منزل و گفتار درمانی در منزل نیز باشد. در ادامه سه نوع اصلی سکته مغزی را به‌صورت جداگانه بررسی می‌کنیم.

سکته مغزی ایسکمیک؛ شایع‌ترین نوع سکته مغزی

سکته مغزی ایسکمیک شایع‌ترین نوع سکته است و اغلب با علائم سکته مغزی گذرا یا ناگهانی بروز می‌کند. این علائم می‌توانند شامل ضعف اندام‌ها، اختلال تکلم یا کاهش بینایی باشند. در برخی بیماران، این نشانه‌ها به شکل علائم سکته خفیف مغزی ظاهر می‌شوند که نباید نادیده گرفته شوند.

این نوع سکته زمانی رخ می‌دهد که یک رگ خونی تغذیه‌کننده مغز، به‌وسیله لخته خون (ترومبوس یا آمبولی) یا تنگی شدید ناشی از تجمع چربی (پلاک آترواسکلروتیک) بسته شود. در نتیجه، خون و اکسیژن به ناحیه‌ای از مغز نمی‌رسد و سلول‌های آن ناحیه شروع به آسیب دیدن و مرگ می‌کنند. این فرایند می‌تواند در عرض چند دقیقه باعث بروز علائم ناگهانی مانند ضعف یا فلج یک سمت بدن، اختلال در گفتار، افت ناگهانی بینایی، یا عدم تعادل شود.

عوامل خطر مهم برای سکته ایسکمیک شامل فشار خون بالا، دیابت، سیگار، چربی خون بالا، بیماری قلبی (خصوصاً فیبریلاسیون دهلیزی) و سابقه سکته یا TIA است. درمان سریع، شامل داروهای حل‌کننده لخته (ترومبولیتیک‌ها) در بازه زمانی محدود و گاهی اقدامات مداخله‌ای داخل عروقی، می‌تواند بخش قابل‌توجهی از بافت مغزی را نجات دهد.

سکته مغزی هموراژیک؛ خونریزی در عروق مغزی

سکته مغزی هموراژیک زمانی رخ می‌دهد که یکی از رگ‌های خونی مغز پاره شده و خون به بافت مغز یا اطراف آن نشت می‌کند. این نوع سکته دو حالت دارد: خونریزی داخل مغزی (ICH) و خونریزی زیرعنکبوتیه (SAH).

خونریزی می‌تواند منجر به افزایش فشار داخل مغز، آسیب بافتی و اختلال شدید عملکرد مغزی شود. اصلی‌ترین عامل خطر این نوع سکته، فشار خون بالای کنترل‌نشده است؛ اما مصرف داروهای ضدانعقاد، سوءمصرف مواد مخدر، ناهنجاری‌های عروقی و آسیب‌های تروماتیک نیز در بروز آن نقش دارند.

در سکته هموراژیک، پارگی رگ‌های مغزی می‌تواند باعث افزایش فشار داخل مغز و بروز علائمی مانند سردرد شدید، کاهش هوشیاری و حتی بروز علائم تشنج در سکته مغزی شود. گفتنی است که این نوع سکته نیازمند درمان فوری و تخصصی است.

حمله ایسکمیک گذرا (TIA)؛ سکته مغزی موقت

حمله ایسکمیک گذرا یا TIA، به حالتی گفته می‌شود که اختلال خون‌رسانی به مغز موقت بوده و علائم معمولاً ظرف چند دقیقه تا حداکثر ۲۴ ساعت کاملاً برطرف می‌شوند و برخلاف سکته مغزی پایدار، آسیب دائمی به مغز وارد نمی‌شود. TIA اغلب با علائم سکته مغزی گذرا شناخته می‌شود که طی چند دقیقه تا چند ساعت برطرف می‌شوند.

علائم TIA مانند سکته مغزی ناگهانی، شامل ضعف یا بی‌حسی اندام‌ها، اختلال تکلم و مشکلات دید است. بااین‌حال، TIA یک هشدار جدی است؛ زیرا ممکن است پیش‌درآمد یک سکته مغزی بزرگ‌تر باشد و خطر سکته مغزی در روزها و هفته‌های بعد به‌ویژه ۴۸ ساعت اول بسیار زیاد است.

شایع‌ ترین علائم سکته مغزی؛ نشانه‌های مهمی که نباید نادیده بگیرید

علائم سکته مغزی معمولاً به‌طور ناگهانی بروز می‌کنند و بسته به ناحیه‌ای از مغز که دچار اختلال خون‌رسانی شده است، می‌توانند متفاوت باشند. از مهم‌ترین و شایع‌ترین نشانه‌ها می‌توان به ضعف یا بی‌حسی ناگهانی در‌صورت، بازو یا پا (معمولاً در یک سمت بدن)، اختلال در صحبت کردن یا درک گفتار، کاهش یا تاری ناگهانی دید در یک یا هر دو چشم، سرگیجه، عدم تعادل یا مشکل در راه رفتن و سردرد شدید و ناگهانی بدون علت مشخص اشاره کرد. در برخی افراد نیز علائمی مانند سردرگمی، مشکل در بلع یا افت ناگهانی سطح هوشیاری دیده می‌شود.

از آنجا که سلول‌های مغزی پس از قطع جریان خون تنها طی چند دقیقه شروع به آسیب‌دیدن می‌کنند، تشخیص سریع این علائم و مراجعه فوری به مراکز درمانی برای جلوگیری از آسیب مغزی گسترده و افزایش شانس بهبودی ضروری است.

علائم سکته مغزی در خواب، علائم سکته مغزی در جوانان یا حتی علائم سکته مغزی در سالمندان ممکن است در شدت یا نوع بروز تفاوت‌هایی داشته باشند؛ اما معمولاً شامل ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک سمت بدن، اختلال گفتار، کاهش دید، سرگیجه و سردرد شدید هستند.

توجه به این نکته ضروری است که گاهی این نشانه‌ها با علائم سکته قلبی و مغزی اشتباه گرفته می‌شوند، درحالی‌که هر دو از وضعیت‌های اورژانسی و بسیار خطرناک محسوب می‌شوند. در چنین مواقعی، خدمات دایان سلامت می‌تواند با ارائه ویزیت متخصص مغز و اعصاب در منزل به تشخیص سریع و درست علائم کمک کند و بلافاصله پزشک متخصص را برای ارزیابی بیمار اعزام نماید.

علائم هشداردهنده سکته مغزی؛ قانون FAST برای تشخیص سریع

برای تشخیص سریع سکته مغزی، متخصصان از قانون ساده‌ای به نام FAST استفاده می‌کنند که مخفف چهار نشانه مهم است:

• F – Face (صورت): افتادگی یا نامتقارن شدن یک سمت صورت هنگام لبخند زدن.
• A – Arms (بازوها): ضعف یا بی‌حسی در یک بازو؛ فرد هنگام بالا بردن هر دو بازو ممکن است نتواند یکی را بالا نگه دارد.
• S – Speech (گفتار): اختلال در صحبت کردن، لکنت یا دشواری در بیان جملات ساده.
• T – Time (زمان): در‌صورت مشاهده این علائم باید فوراً با اورژانس تماس گرفت، زیرا زمان در درمان سکته مغزی بسیار حیاتی است.

این روش یک راه سریع و ساده برای تشخیص علائم اولیه سکته در محیط خانه یا جامعه است و می‌تواند باعث کاهش تأخیر در دریافت درمان شود.

علائم سکته مغزی در زنان

اگرچه بسیاری از علائم سکته مغزی در زنان مشابه مردان است، اما برخی نشانه‌ها در زنان بیشتر مشاهده می‌شود و ممکن است تشخیص را دشوارتر کند. در زنان، علاوه بر علائم کلاسیک، ممکن است نشانه‌هایی مانند خستگی شدید، تهوع، تنگی نفس یا سردرگمی دیده شود. شناخت علائم سکته مغزی در زنان اهمیت زیادی دارد، زیرا تشخیص دیرهنگام می‌تواند عوارض جدی‌تری ایجاد کند.

علائم سکته مغزی در سالمندان

سالمندان یکی از گروه‌های پرخطر برای سکته مغزی هستند و علائم سکته مغزی در سالمندان ممکن است شدیدتر یا پیچیده‌تر باشد. نشانه‌های رایج شامل ضعف ناگهانی اندام‌ها، اختلال در تکلم، سرگیجه، مشکلات تعادلی و کاهش بینایی است. در برخی موارد، سالمندان ممکن است سردرگمی، کاهش هوشیاری یا تغییرات ناگهانی در رفتار و حافظه را تجربه کنند که می‌تواند با سایر بیماری‌های مرتبط با سن اشتباه گرفته شود.

از آنجا که بسیاری از سالمندان به بیماری‌های زمینه‌ای مانند فشار خون بالا، دیابت یا بیماری‌های قلبی مبتلا هستند، احتمال بروز سکته در آن‌ها بیشتر است و تشخیص سریع علائم برای جلوگیری از ناتوانی دائمی اهمیت بالایی دارد.

علل سکته مغزی؛ چه عواملی باعث این بیماری می‌شوند

سکته مغزی زمانی رخ می‌دهد که جریان خون به بخشی از مغز به دلیل انسداد یک رگ خونی یا پارگی آن مختل شود. عوامل مختلفی می‌توانند خطر بروز این بیماری را افزایش دهند که برخی از آن‌ها به سبک زندگی و برخی به بیماری‌های زمینه‌ای مرتبط هستند. مهم‌ترین عوامل خطر سکته مغزی عبارت‌اند از:

• فشار خون بالا: مهم‌ترین عامل خطر برای سکته مغزی که می‌تواند باعث آسیب به دیواره رگ‌های خونی شود.
• دیابت: افزایش قند خون به مرور زمان به عروق خونی آسیب می‌زند و احتمال ایجاد لخته را بیشتر می‌کند.
• کلسترول و چربی خون بالا: تجمع چربی در دیواره رگ‌ها باعث تنگی یا انسداد عروق مغزی می‌شود.
• بیماری‌های قلبی: اختلالاتی مانند فیبریلاسیون دهلیزی می‌توانند باعث تشکیل لخته خون و حرکت آن به سمت مغز شوند.
• سیگار کشیدن: مصرف دخانیات باعث آسیب به عروق، افزایش فشار خون و افزایش احتمال لخته شدن خون می‌شود.
• چاقی و اضافه‌وزن: با افزایش خطر فشار خون، دیابت و بیماری‌های قلبی مرتبط است.
• کم‌تحرکی و سبک زندگی sedentary: فعالیت بدنی کم می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی و سکته را افزایش دهد.
• مصرف زیاد الکل یا مواد مخدر: به‌ویژه موادی مانند کوکائین می‌توانند باعث افزایش شدید فشار خون و آسیب عروقی شوند.
• سن بالا: با افزایش سن، احتمال بروز سکته مغزی بیشتر می‌شود.
• سابقه خانوادگی سکته مغزی: عوامل ژنتیکی می‌توانند در افزایش خطر این بیماری نقش داشته باشند.
• استرس مزمن و رژیم غذایی ناسالم: مصرف زیاد نمک، چربی‌های اشباع و غذاهای فرآوری‌شده خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی را افزایش می‌دهد.

بسیاری از این عوامل قابل کنترل هستند و اصلاح سبک زندگی، کنترل فشار خون و قند خون، ترک سیگار و داشتن فعالیت بدنی منظم می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی خطر سکته مغزی را کاهش دهد.

روش‌های تشخیص سکته مغزی؛ چگونه پزشکان بیماری را شناسایی می‌کنند

اگر پزشک به سکته مغزی مشکوک شود، برای تشخیص وضعیت بیمار و تعیین نوع سکته، آزمایش‌ها و بررسی‌های مختلفی انجام می‌دهد. این بررسی‌ها کمک می‌کنند مشخص شود که سکته از نوع ایسکمیک و هموراژیک بوده یا اینکه بیمار دچار حمله ایسکمیک گذرا (TIA) شده است.

• بررسی علائم و شرح حال بیمار: پزشک درباره علائم، زمان شروع آن‌ها و مدت‌زمانی که ادامه داشته‌اند سؤال می‌کند. اگر بیمار نتواند صحبت کند، اطلاعات از همراه یا فرد حاضر دریافت می‌شود تا به تشخیص نوع سکته کمک کند.
• تعیین نوع سکته مغزی: آزمایش‌ها می‌توانند مشخص کنند که سکته از کدام نوع بوده است.

حتی اگر علائم TIA سریع برطرف شوند، باید آن را اورژانسی در نظر گرفت؛ چراکه در‌صورت عدم درمان فوری، خطر بروز سکته کامل در آینده وجود دارد. در همین راستا، برای ارزیابی دقیق فعالیت‌های الکتریکی مغز و تسریع در روند تشخیص، می‌توان از خدمات تخصصی دایان سلامت از جمله نوار مغز در منزل استفاده کرد تا بدون نیاز به جابجایی بیمار، پروتکل‌های تشخیصی لازم در سریع‌ترین زمان ممکن انجام شود.

راه‌های پیشگیری و درمان از سکته مغزی؛ چگونه خطر ابتلا را کاهش دهیم

بر اساس راهنمای  CDC، پیشگیری از سکته مغزی با اصلاح سبک زندگی و کنترل بیماری‌های زمینه‌ای انجام می‌شود؛ یعنی باید تغذیه سالم داشته باشید و مصرف میوه، سبزی، غذاهای کم‌چربِ اشباع و ترانس و کم‌نمک را بیشتر کنید، وزن خود را در محدوده سالم نگه دارید، فعالیت بدنی منظم داشته باشید، سیگار نکشید و مصرف الکل را محدود کنید. در کنار این‌ها فشار خون، کلسترول، دیابت و بیماری‌های قلبی را به‌طور مرتب بررسی و درمان کنید. CDC  تأکید می‌کند که مصرف داروهای تجویزشده برای این بیماری‌ها باید دقیقاً طبق دستور پزشک باشد؛ چراکه کنترل همین عوامل خطر، احتمال بروز سکته را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد.

در صورت بروز سکته مغزی، بسته به نوع و شدت آن، پزشک ممکن است از درمان‌های دارویی یا تزریقی برای باز کردن عروق و کاهش آسیب مغزی استفاده کند. پس از مرحله حاد نیز، ادامه روند بهبودی بیمار می‌تواند با استفاده از خدمات توانبخشی در منزل انجام شود تا روند بازگشت به فعالیت‌های روزمره سریع‌تر و مؤثرتر پیش برود.

در‌صورت مشاهده علائم سکته مغزی چه باید کرد؛ اقدامات فوری قبل از رسیدن اورژانس

اگر فردی دچار افتادگی صورت، ضعف ناگهانی دست یا پا، اختلال گفتار، گیجی، اختلال بینایی، سرگیجه شدید یا سردرد ناگهانی شد، باید سکته مغزی را یک وضعیت اورژانسی در نظر گرفت. مهم‌ترین اقدام این است که فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

تا زمان رسیدن کمک، نباید به بیمار غذا، آب یا داروی خوراکی داده شود؛ زیرا ممکن است بلع او مختل شده باشد. همچنین نباید به‌طور خودسرانه دارویی مانند آسپیرین تجویز کرد؛ چون اگر سکته از نوع خونریزی‌دهنده باشد، وضعیت بیمار بدتر می‌شود. بیمار باید در وضعیت ایمن قرار گیرد و زمان شروع علائم ثبت شود. این زمان در تصمیم‌گیری درمانی اهمیت حیاتی دارد.

خدمات تخصصی دایان سلامت در منزل برای افراد مبتلا به سکته مغزی

در برخی بیماران، پس از ترخیص از بیمارستان، پیگیری وضعیت بیمار اهمیت زیادی دارد. در این شرایط استفاده از ویزیت متخصص مغز و اعصاب در منزل برای بررسی وضعیت عصبی، تنظیم داروها و ارزیابی علائم باقی‌مانده می‌تواند بسیار مفید باشد. مجموعه دایان سلامت با ارائه خدمات پزشکی در منزل این امکان را فراهم می‌کند که بیماران بدون نیاز به مراجعه حضوری، تحت نظر پزشک متخصص قرار بگیرند. در‌صورت نیاز نیز انجام نوار مغز در منزل از طریق خدمات دایان سلامت می‌تواند به بررسی فعالیت الکتریکی مغز و تشخیص تشنج یا سایر اختلالات عصبی کمک کند.

پس از گذر از مرحله حاد بیماری، خدمات توانبخشی در منزل نقش مهمی در بهبود عملکرد بیماران سکته مغزی دارند. بسته به نوع و شدت آسیب، ممکن است بیمار به کار درمانی در منزل برای تقویت حرکات اندام‌ها و بازگشت به فعالیت‌های روزمره یا گفتار درمانی در منزل برای بهبود اختلالات تکلم و بلع نیاز داشته باشد. ارائه این خدمات توسط دایان سلامت به بیماران کمک می‌کند تا در محیط امن خانه و بدون دشواری جابه‌جایی، روند توانبخشی خود را ادامه دهند؛ موضوعی که به‌ویژه برای بیمارانی که دچار محدودیت حرکتی هستند بسیار مؤثر و کاربردی است.

منابع:

https://www.stroke.org/en/about-stroke/types-of-stroke/ischemic-stroke-clots

https://www.stroke.org/en/about-stroke/types-of-stroke/hemorrhagic-strokes-bleeds

https://www.stroke.org/en/about-stroke/types-of-stroke/tia-transient-ischemic-attack

https://www.stroke.org/en/about-stroke/stroke-symptoms

https://strokefoundation.org.au/about-stroke/learn/signs-of-stroke

https://www.stroke.org/en/about-stroke/stroke-risk-factors/risk-factors-under-your-control

https://www.nhs.uk/conditions/stroke/diagnosis/

https://www.nhs.uk/conditions/stroke/treatment/

https://www.cdc.gov/stroke/prevention/index.html